Barcud Coch
Hafan Adroddiad y Pwyllgor 1952 Llythyr Capten Vaughan 1953 Poblogaeth Nythu 1901 – 1952 Prif Safle
Mi sefydlwyd dwy warchodfa adar yn ardal Rhandirmwyn i ofalu am y barcud coch.  Maent mewn bodolaeth o hyd, Dinas a Gwenffrwd.  Mae Dinas yn fwy adnabyddus i’r cyhoedd ond roedd Gwenffrwd yn fwy pwysig.  Rhan o’r gwarchodfa hyn oedd allt Rhyd-y-groes sydd ochr draw i’r cwm i fferm Troedrhiwruddwen, cartref y diweddar William Jones.  Ar ddechreuad y ganrif ddiwethaf roedd y barcud yn nythu yn un o’r coed ac roedd William yn medri gweld y nyth o’i dy.  Yr oedd yn ddyn freintiedig dros ben am mae yma oedd bron yr unig le ym Mhrydain lle roedd y barcud yn nythu.  

Mae yn stori o lwyddiant aderyn a oedd wedi suddo mewn nifer i fron un iâr a oedd yn medri magu, i’r sefyllfa iachus sydd gennym heddiw.  Does dim amheuaeth fod cymdeithasau fel Pwyllgor Gwarchod y Barcud a’r RSPB a dyfalbarhad rhai unigolion wedi chwarae rhan fawr yn y llwyddiant.  Heb ei cymorth, fyddai’r barcud wedi marw allan.  Heddiw mae barcudiaid o’r cyfandir wedi ei cyflwyno i ardaloedd arall o Brydain a maent yn magu yn llwyddiannus.

Heddiw mi welwch rhai barcudiaid yn hedfan uwchben Rhandirmwyn.  I mi hwn yw ei gwir gartref a maen deimlad twymgalon i feddwl efallai ei bod wedi  hanu o’r barcudiaid a welais yma yn y pumdegau pan oeddwn yn fachgen.  Rwyf efallai yn rhagfarnllyd ond mi welaf farcudiaid mewn llawer i fan yng Nghymru a bob tro rwy’n falch. Yn aml gwelaf llawer gyda’i gilydd cymaint a deuddeg ond mae gweld un yn yr awyr goruwch i Rhandirmwyn yn werth rhain i gyd.
Mae stori y Barcud Coch wedi ei ysgrifenni droeon a mae nawr yn rhan o hanes ein gwlad.  Aderyn cenedlaethol Cymru a mae’n arwyddlun llawer o gwmnïau a hefyd cyngor Sir Powys.  Os ewch i dref Llanwrtyd (Powys) neu Gwynfe (Sir Gaer) mi welwch gerfluniau hardd o’r Barcud.  Yn Rhandirmwyn, rwy’n flin i ddweud does yna ddim o gwbwl.  Mae hyn yn druenus am mae   ond ym mlaenau Tywi goruwch i’r pentref oedd yr unig le ym Mhrydain lle goroesodd y Barcud dros rhan helaeth o’r ganrif ddiwethaf.  Bu llawer o’r trigolion yng nglŵm yn ei warchod ac yn raddol gyda meddiant arbenigwyr adarydd a chymdeithasau fel yr RSPB mi lwyddwyd gynyddu rhifau’r aderyn a heddiw mae yna Farcudiaid Cymraeg yn magu dros rhan helaeth o’r canolbarth a’r gorllewin.   Bu bron canrif i hyn ddigwydd ar ôl brwydr hir ond unwaith welwch yr aderyn ysglyfaethus prydferth hyn mi ddeallwch paham roedd ei gadwraeth mor angenrheidiol.
Weithiau gwelaf rhai yn hedfan yn isel dros y pentref, ger yr eglwys ond fy hoff le yw gwylio ar y mynydd uwch i fferm Bwlch-y-ffin sydd ger Llyn Brianne.  Yn ei lyfr, ‘The Kite’s  Tale,’ mae’r awdur Roger Lovegrove yn sôn am ei ymweliad i Rhandirmwyn yn 1957 pan welodd ei farcud cyntaf ger Bwlch-y-ffin.  Yn groes i sylwadau ganddo fod y Barcud wedi mynd o’r ardal mi allaf gadarnhau fod y barcud yma o hyd ac yn edrych mor rhyfeddol ag erioed.  

Mae’r llyfr yn ddarlleniad rhagorol a mae’n rhoi darlun clir o hanes y barcud Cymraeg.  ISBN 0-903138-37-9
Gwelwch fod y sefyllfa’n ddiobaith yn 1903 sy’n gwneud stori’r barcud yn fwy rhyfeddol fyth.  Ym mhob cyfeiriad mewn cylchgronau a phapurau dyddiol ni wnaeth yr unrhyw ddatganiad o’r man lle roedd y barcud wedi cartrefi.  Y bwriad oedd i rwystro’r cythreuliaid oedd yn dwyn wyau adar.  Roeddent, rwy’n ofn yn gwybod cymaint a’r arbenigwyr am gynefin y barcud a gyda chymorth ambell drigolyn llwyddont ddwyn wyau yn weddol rheolaeth.

Dyma doriad allan o bapur newydd yn yr wythdegau (1980’s) sy’n talfyrri cyfraniad yr RSPB a hefyd ffermwyr a thrigolion blaenau Tywi.  Rwyf o’r farn dylai cofeb neu cerfddelw ei osod yn yr ardal i’n atgofio am gyfraniad y bobol a hefyd am frwydr ddewr yr aderyn rhyfeddol hyn.  Y Barcud Coch.  Oes gennych unrhyw farn am hyn. (Cysylltwch a mi)
SIR, — The statement made by your reporter (Trail of the red kite to boost jobs, Western Mail, March 14) that “egg collectors and farmers pose a deadly threat” must be put into proper context. That egg collectors pose a threat is not in dispute, but the co-operation of the army in recent years has played a significant part in minimizing the effect of these mindless predators. The issue of the farmers is a different matter. It is true that a few farmers have caused the death of red kites by the indiscriminate use of poisons. However, it must be remembered that if it wasn’t for the farmers of Rhandirmwyn and the Upper Tywi Valley, jealously guarding the nests of the red kite in the 1940s and 1950s, the bird would by now be extinct.

That it has made such a remarkable recovery is a reflection on the co-operation of those farmers then and now. It also reflects well on the sterling work undertaken by the RSPB whose video on the red kite acknowledges the important part played by the local farmers In the bird’s survival.
D IORWERTH JONES - Bronwydd Road, Carmarthen.
Farmers helped red kite
Rwy’n gorffen gan gynnwys dogfen a argraffwyd yn 1953 gan Capten H R H Vaughan, Tŷ  Nantymwyn, Rhandirmwyn.  Rwy’n ei gofio’n dda a roedd yn dipyn o gymeriad.  Bu’n byw yno gyda’i wraig Irene a roeddent yn flaenllaw iawn yng nghadwraeth y barcud coch.  Morwr oedd Capten Vaughan a roedd wedi ymddeol o’r fyddin. Roedd yn ynad yn y llys yn Llanymddyfri a rwy’n sicr pe bai rhywun o’i flaen am ddwyn wyau’r barcud fyddai yna ddim trugaredd.
Ted James
Bwlch-y-Ffin
Tynnaf eich sylw yn nawr at lyfr a alwyd, ’Bird Life in Wild Wales,’ a’i  gyhoeddodd yn 1903.  Gwna’r awdur, Mr J A Walpole-Bond gyfeiriad am y barcud drwy bennod a alwyd, ’In the nest Haunt of the Kite.’  Dewed, ’Once common, even to the wonderment of foreigners, in the British Isles, the Red Kite is now reduced to a miserable remnant of some four pairs and an odd bird, which endeavour, but with ill success, to breed in a few chosen haunts in the Principality’.  

Aeth ymlaen i ddweud, ’At last measures have been taken (alas! all too late, I fear) to protect as far as possible this truly magnificent bird of prey..’
Ynghlwm, mae adroddiad diddorol iawn a gyhoeddwyd gan y Capten H.R.H. Vaughan a oedd yn byw yn Nant-y-mwyn, Rhandir-mwyn. Symudodd ef a’i wraig Irene i fyw yno ar ôl iddo ymddeol o’r Llynges, a bu’r ddau’n weithgar iawn yn gwarchod y barcud.

Roedd yn ynad yn Llanymddyfri, a byddai pobl leol yn dweud: ‘Duw a waredo’r sawl fydd yn dod o’i flaen am ddwyn wy barcud - fydd yna ddim trugaredd’. Digon gwir.

Roedd Mrs Irene Vaughan yn fotanegydd a byddai’n hoffi sgwrsio â phlant y pentref, yn bennaf am blanhigion ac adar. Roedd y Capten a Mrs Vaughan yn caru Rhandir-mwyn a Blaenau Tywi yn angerddol ac roeddynt yn uchel eu parch yn y gymuned.  

Derbyniodd y ddau fedalau arian ac aur gan yr RSPB am eu gwaith yn gwarchod adar. Cofnodwyd y manylion fel a ganlyn:

1954   Rare Birds…… It will be noted from an examination of the accounts that grants made under the scheme of awards for certain rare birds, notably the Golden Eagle, Hen Harrier and Marsh Harrier are higher than in previous years.  This is all to the good.  There has also been a slight increase in the number of Kites known to have bred successfully in Wales and the Society raised its grants from £100 to £170 in order that this work should not be hampered.  The status of the Kite is still critical but there has been an improvement and this has undoubtedly been due in no small measure to the work of Captain and Mrs H. R. H. Vaughan and their small team of voluntary helpers. The Council decided during the year to award the Silver Medal of the Society to Captain and Mrs Vaughan for their devoted service to the protection of the Kite.

1968 – A Gold Medal was presented to Capt. and Mrs H. R. H. Vaughan in recognition of their service to bird protection and in particular Kites in Wales.  

Ar wahân i’r Capten a Mrs Vaughan, yr unig berson arall a dderbyniodd fwy nag un fedal yn hanes yr RSPB oedd Phyllis Barclay-Smith (arian yn 1951 ac aur yn 1973).

Rydym yn ddiolchgar i’r RSPB am yr wybodaeth.  
Bu farw’r Capten Vaughan yn 1978. Dychwelodd Mrs Vaughan i Suffolk, ei sir enedigol, lle bu farw yn 1993 yn 103 blwydd oed.

A oes gennych unrhyw luniau neu hanesion ynglŷn â'r barcud? Os oes, byddwch cystal ag anfon manylion atom. Efallai eich bod chi’n un o'r rhai a fu’n cadw llygad ar nythod y barcutiaid am wythnosau ar eu hyd. Os felly, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.  

Ebost: alun@rhandirmwyn.net