Gwaith Mwyn Nantymwyn
Os byddwch yn ymweld â’r hen waith plwm y dyddiau hyn, yr hyn a welwch yw cysgod trist o’r hyn a arferai fod yn safle helaeth proffidiol a oedd yn llawn prysurdeb diddiwedd.

Roedd gwaith plwm Nant-y-mwyn yn un o’r mwyngloddiau mwyaf o ran maint a chynnyrch yn ne Cymru, ac ar un adeg roedd yn cyflogi 400 o bobl.  Dywedir taw’r Rhufeiniaid oedd y cyntaf i gloddio am fwyn yn y bryniau uwchben Rhandir-mwyn, ond mae lle i gredu fod pobl yn cloddio yno cyn hynny. (gweler hanes Simon Hughes).
Dengys cofnodion fod y mwynglawdd yn gweithio yn 1304, ond mae’n debygol taw diwedd y 1700au ac yn ystod y 1800au oedd y cyfnod brig.  Ar ôl cyfnodau o ansicrwydd, caewyd y gwaith yn gyfan gwbl yn 1932.

Yn 1792 paentiwyd dau ddarlun o Gerrig Mwyn (creigiau uwchben pentref Rhandir-mwyn) ) a mwynglawdd Nant-y-mwyn  gan yr arlunydd John ‘Warwick’ Smith, ac mae’r darluniau hyn bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.  
General view of Nant y Mowyn, with the Hills rich in Lead above it. The Towey in its early course extends through this valley to Llandovery & the Vale of Towey.  Carreg y Mowyn has long been famed for its store of lead.  Its Mines were worked by The Romans.  Its present Workings have continued since the year 1742 & now belong to Lord Cawdor. The White House under Cerrig y Mowyn, was long the Residence of Mr Rolley, the Native & Experienced Agent of these mines’.
‘Interior of the mining part of Carreg Mowyn where the lead ore is principally carried in boats, through narrow level communications branching from the mines.  The boats used in this subterraneous navigation are narrow, sharp at each end of about 5 tons – one man brings out several of these, sometimes using a paddle, sometimes grappling with the rock with his hands, but their favourite method is by lying down on their backs with their feet against the roof, forcing the boat along’.   
Rydym wedi cynnwys hanes y mwynglawdd gan Simon Hughes a Dafydd Dafis. Rydym yn ddiolchgar i’r ddau am eu cymorth enfawr ac am ganiatáu inni ddefnyddio’u gwaith ar y wefan.  

Daw’r ffotograffau o Oriel Tom Lewis a Chasgliad Gunnel a Jeff Jones.  

Os oes gennych unrhyw hen luniau neu wybodaeth am fwynglawdd Nant-y-mwyn, byddwch cystal â chysylltu â ni yn alun@rhandirmwyn.net

Ewch i
Amgueddfa a Cheudyllau Mwynglawdd Arian a Phlwm Llywernog www.silverminetours.co.uk  

Cymdeithas Mwyngloddiau Cymru www.welshmines.org