Tom Lewis - Bryntowy Hafan Oriel Prif Safle
Heblaw ei deulu roedd gan Tom ddau ddiddordeb mawr yn ei fywyd.  Pysgota a tynnu lluniau.  Yr oedd yn hoff iawn o fynd i fyny i gwm Tywi gyda’i wialen bysgota a chamera a threulio diwrnod yn dal ambell eog a thynnu lluniau o’r awyrgylch brydferth.  

Roedd Tom yn ŵr busnes a welodd gyfle i wneud arian drwy gwerthi ei luniau fel cardiau post yn y siop fach ym Mryntowy.   Gan wneud hyn mi adeiladodd gasgliad darluniadol o fywyd a ardal blaenau Tywi dros ddechreuad yr 20 fed ganrif.   Aeth y cardiau post dros y byd i gyd, yn enwedig Yr Amerig lle ymfudodd llawer o bobol Rhandirmwyn yn cynnwys ei frawd.

Mae cyfraniad Tom Lewis o gofnodi hanes cymdeithasol blaenau Tywi erioed wedi ei gydnabod.  Cymerodd luniau o ardaloedd arall hefyd yn enwedig Llanymddyfri a Cilycwm.  Dylwn fod yn falch iawn ac yn ddiolchgar iddo.  

Fel teyrnged iddo rwyf wedi cynnwys oriel o’i waith a alwyd, ‘Oriel Tom Lewis.’   Wrth edrych ar y casgliad welwch pa mor bwysig yw ei gyfraniad i ein hanes.  Fi farw yn Llundain yn 1950.

Diolch i ei ferch Monica Barnes am adael i mi ddefnyddio ei chasgliad o’i luniau.

Alun Jones
Tom Lewis, Bryntowy  - Ffotograffydd (1878 -1950)

Ganwyd Tom Lewis yn, ‘Bryntowy’, Rhandirmwyn ar y 13fed o Rhagfyr 1879, mab i William a Elizabeth Lewis.  Cafodd ei addysg yn yr ysgol leol a phan oedd yn ddau ar bymtheg mlwydd oed aeth i ddilyn ei yrfa fel dilledydd gan ddechrau yn brentis.  Does yna ddim amheuaeth roedd yn llwyddiannus a chyn fod yn hir roedd yn gweithio mewn siopau yn Abertawe a Chaerdydd fel prynwr.  Mae’n debygol mae yn ystod y cyfnod hyn cymerodd Tom ddiddordeb mewn ffotograffiaeth ac aeth i ysgol nos i ddysgu’r grefft.  

Ar ôl rhai blynyddoedd aeth i Lundain i fyw a sefydlodd yno siop ddillad ei hun.  Treuliodd Tom gweddill ei fywyd yno ond ddaeth yn ôl yw gartref teuluol yn Rhandirmwyn yn aml.  Ar nos cyn Y Nadolig 1919 mi briododd a merch o’r enw Joyce.  Nyrs oedd hi ac yr oedd yn ferch brydferth ac yn aml fe ymddangosai yn ei luniau wedi ei gwisgo mewn dillad hardd a het fawr.  Cawsont ddau o blant Monica a Myfanwy.

Er ei fod yn byw yn Llundain ei bleser mawr oedd gyrru ei deulu i Rhandirmwyn a threulio ei gwyliau yno.  Dywed Monica ei farch am y siwrnai hir o Lundain i Fryntowy yn y ‘Bullnose Morris,’ weithiau am 10 i 12 awr ac yn aml yn cyrraedd yn oriau bach y bore.  Ond dywed ei fod yn werth pob munud am fod Rhandirmwyn yn le mor wyrthiol.