Ysgol Rhandirmwyn
Sefydlwyd yr ysgol gyntaf yn Capel Peulin, Ystradffin yn ystod canol yr ail ganrif ar bymtheg.  ’Roedd y Capel yma ar un adeg o dan berchnogaeth Mynaich Sistersaidd (Cistercian Monks), Ystrad Fflur; nhw hefyd oedd perchnogion  “Y Grange” a’r capel arall o’r un enw “Capel Peulin” yn Nant-y-bai.  Credir i’r ysgol, ychydig yn ddiweddarach, gael ei symud i Nant-y-bai.

Ym 1833 adroddodd Samuel Lewis fel a ganlyn:-

‘Abad Rhandir (Rhandir Abbot) –  Saif Capel Nantybai yn y  pentrefan yma.  Fe’i ail godwyd  ar y safle yma yn hytrach nag yn Ystrad Ffin lle safai’r adeilad gwreiddiol.      
Y fywoliaeth oedd curad parhaol, gyda gwaddol o £200 yn roddion preifat ynghyd â £1,000 o bownti brenhinol, ac o dan nawddogaeth Iarll Cawdor.  Dyma ysgol ddyddiol, yn cynnwys 25 o blant, gyda chefnogaeth rhannol Iarll Cawdor  a roddir £5 y flwyddyn i’r athro, a chan y rhieni;  hefyd 3 Ysgol Sul lle y dysgir yn rhad tua 120 o ddynion a menywod.’
‘Rhandir Abbot’ - The chapel of Nant y Bai is in this hamlet, having been re-erected here instead of Ystrad Ffin, where the original building stood.  The living is a perpetual curacy, endowed with £200 private benefaction, and £1,000 royal bounty, and in the patronage of Earl Cawdor.  Here is a day school, containing 25 children, which is supported partly by Earl Cawdor, who allows the teacher £5 p.a. and partly by the parents; also 3 Sunday Schools in which about 120 males and females are gratuitously taught.’

Daeth addysg ffurfiol i Randirmwyn trwy gyfrwng yr Ysgolion Cenedlaethol (National Schools) ym 1859 pan adeiladwyd yr ysgol gyntaf.  Er hynny ni agorwyd drysau’r ysgol i ddisgyblion tan 1860 ac ni welwyd ychwaith unrhyw gofnod yng nghofrestr yr ysgol  tan 1863.  Dyma’r hyn a gofnodwyd:-

Ysgol Genedlaethol Rhandirmwyn (Rhandirmwyn National School)

‘Sefydlwyd yr ysgol uchod yn y flwyddyn 1859 trwy ymdrech a dylanwad y Parchedig Joshua Hughes, Llanymddyfri.  Fe’i agorwyd ar Chwefror 7fed, 1860 dan ofalaeth y Prifathro James Thomas gyda Thomas Evans, y Disgybl Athro, a ddechreuodd ei brentisiaeth fel athro ar y 1af o Ebrill, 1860.’

Diwrnod trist i’r gymuned gyfan oedd y diwrnod hwnnw ym mis Tachwedd 1969 pan gaewyd drysau’r ysgol am y tro diwethaf.

‘Rydym wedi cynnwys rhai hen luniau o ysgol Rhandirmwyn ar hyd y blynyddoedd, ac yr ydym yn awr yn y broses o grynhoi hanes yr hen ysgol gan gynnwys adroddiadau gan Olwen Jones, Llethrgwyn a Tommy Williams, Troedrhiwhir am eu hamser yn yr ysgol o gylch 1920.  Oes gennych chi atgofion o’ch cyfnod yn ysgol Rhandirmwyn?

’Rwy’n cofio cerdded y daith hir trwy’r glaw i’r ysgol ac yna eistedd yn y dosbarth gyda’n cotiau gwlyb wedi’u taenu dros y sgrin oedd yn amgylchu’r  ffwrn dân fawr gyda chymylau o stêm yn codi i’r awyr.  Wrth inni gerdded adref  byddem yn arfer sefyll ar wal siafft gwaith mwyn Erw’r Hwch gan daflu cerrig i lawr iddi, a chyfrif tra’n gwrando’n astud am yr atsain dawel yna pan ddisgynnai’r garreg i’r gwaelodion. Yna fe osodwyd sgrin fawr drosti, a dyna ddiwedd ar ein hwyl.  (Diolch am hynny, neu efallai byddai ein chwarae ni wedi troi’n dristwch.)